Yapay Zeka ve Makine Öğrenimi

AB Yapay Zeka Yasası (EU AI Act) Nedir? Türk Şirketleri İçin Uyum Rehberi

AB Yapay Zeka Yasası (EU AI Act) Nedir? Türk Şirketleri İçin Uyum Rehberi

İstanbul’daki bir yazılım şirketi, Almanya’daki bir müşterisi için aday eleme modülü geliştiriyor. Kod Türkiye’de yazılıyor, sunucular Frankfurt’ta, kullanıcılar Münih’te. Bu ürün Avrupa Birliği’nin yapay zeka yasası kapsamına giriyor mu? Kısa cevap: büyük ihtimalle evet. Uzun cevap ise bu yazının konusu.

Aşağıdaki değerlendirmeler genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir. Somut bir ürün ya da sözleşme için mutlaka AB hukukunda deneyimli bir uzmana danışın.

AI Act Ne Düzenliyor, Ne Düzenlemiyor?

Resmî adıyla (AB) 2024/1689 sayılı Tüzük, Ağustos 2024’te yürürlüğe girdi. Bir direktif değil, tüzük olduğu için üye ülkelerde doğrudan uygulanıyor; her ülkenin ayrıca kendi versiyonunu çıkarmasını beklemek gerekmiyor.

Yasanın odağında teknoloji değil, kullanım amacı var. Aynı görüntü tanıma modeli bir fabrikada kusurlu parça ayıklarken düşük riskli sayılabilir; bir alışveriş merkezinde insanları gerçek zamanlı tanımlamaya çalıştığında ise yasaklı alana yaklaşır. Bu yüzden uyum çalışmasına "hangi modeli kullanıyoruz" sorusuyla değil, "bu sistemle kim hakkında hangi kararı veriyoruz" sorusuyla başlamak gerekir.

Yasa askeri ve ulusal güvenlik amaçlı sistemleri, saf bilimsel araştırmayı ve bireylerin tamamen kişisel, mesleki olmayan kullanımını kapsam dışında bırakır. Rolleri de net ayırır: sistemi geliştirip piyasaya süren "sağlayıcı", sistemi kendi faaliyetinde kullanan "uygulayıcı" (deployer), bir de ithalatçı ve dağıtıcılar. Yükümlülüklerin ağırlığı, hangi rolde olduğunuza göre ciddi biçimde değişir.

Sınır Ötesi Etki: Türk Şirketleri Neden Muhatap?

AI Act, GDPR’ın izlediği yolu izliyor: Şirketin nerede kurulu olduğuna değil, sistemin nerede piyasaya sunulduğuna ve çıktısının nerede kullanıldığına bakıyor. Üç tipik senaryo öne çıkıyor:

  • AB pazarına yapay zeka içeren bir ürün ya da SaaS hizmeti satan Türk yazılım şirketleri (sağlayıcı rolü).
  • AB’deki müşterileri, çalışanları veya kullanıcıları hakkında yapay zeka çıktılarıyla karar alan holdingler, e-ticaret ve lojistik firmaları.
  • Sistemi Türkiye’de çalıştırsa bile ürettiği sonuç AB’de kullanılan hizmet sağlayıcılar; örneğin AB’li bir bankaya kredi skorlama altyapısı sunan bir fintek.

AB dışında yerleşik sağlayıcıların, yüksek riskli sistemler için AB içinde yetkili bir temsilci ataması gerekiyor. Sahada sık gördüğümüz hata, ihracat yapan ekiplerin bu yükümlülüğü ancak bir müşteri sözleşmesine madde olarak girdiğinde fark etmesi.

Yapay zeka regülasyonu Türkiye tarafında ise henüz yürürlükte, yapay zekaya özgü bir kanun bulunmuyor. TBMM’ye sunulmuş kanun teklifleri var ve Ağustos 2026’da Resmî Gazete’de yayımlanan genelgeyle 2026-2030 Yapay Zekâ Eylem Planı’nın uygulama çerçevesi belirlendi. Avrupa ile ticari bağı güçlü şirketler için pratik tercih, yerel düzenlemeyi beklemek yerine AB standardını bugünden referans almak.

Risk Temelli Yaklaşım: AI Act Risk Kategorileri

AI Act risk kategorileri dört basamaklı bir piramit olarak anlatılır.

Kabul edilemez risk. Şubat 2025’ten bu yana yasak. Sosyal puanlama, insanların zaaflarını istismar eden manipülatif sistemler, işyerinde ve eğitimde duygu tanıma (tıbbi ve güvenlik amaçlı istisnalar hariç), internetten gelişigüzel yüz görüntüsü toplayarak veri tabanı oluşturma bu grupta. Temmuz 2026’da yürürlüğe giren değişiklik paketiyle, rıza dışı mahrem görüntü ve çocuk istismarı içeriği üretmeye yönelik sistemler de Aralık 2026’dan itibaren yasaklılar listesine ekleniyor.

Yüksek risk. İki alt grubu var. Birincisi, tıbbi cihaz veya oyuncak gibi AB ürün güvenliği mevzuatına tabi ürünlerin içine gömülü sistemler. İkincisi, Ek III’te sayılan alanlar: işe alım ve çalışan değerlendirmesi, kredi değerlendirmesi, eğitimde sınav ve yerleştirme, kritik altyapı, temel kamu hizmetlerine erişim gibi. Bu sistemler için risk yönetimi, veri yönetişimi, teknik dokümantasyon, kayıt tutma, insan gözetimi ve uygunluk değerlendirmesi zorunlu.

Sınırlı risk. Burada yük şeffaflık. Kullanıcı bir sohbet botuyla konuştuğunu bilmeli, deepfake içerik etiketlenmeli, üretken yapay zeka çıktıları makine tarafından okunabilir biçimde işaretlenmeli.

Minimal risk. Spam filtreleri, oyunlardaki yapay zeka, stok tahmin modellerinin çoğu bu grupta. Ek yükümlülük yok; gönüllü davranış kuralları teşvik ediliyor.

Bunlara ek olarak, büyük dil modelleri gibi genel amaçlı yapay zeka (GPAI) modellerinin sağlayıcıları için Ağustos 2025’ten bu yana ayrı bir yükümlülük seti uygulanıyor.

Takvim: Hangi Yükümlülük Ne Zaman Devrede?

Takvim, yasanın en çok değişen parçası oldu. Kasım 2025’te Avrupa Komisyonu’nun önerdiği "Dijital Omnibus" paketi 2026’da kabul edildi ve 27 Temmuz 2026’da yürürlüğe girdi. Güncel tablo kabaca şöyle:

Yasaklar ve yapay zeka okuryazarlığı Şubat 2025’te, GPAI kuralları Ağustos 2025’te başladı. Şeffaflık yükümlülükleri 2 Ağustos 2026’da uygulanmaya başladı; ancak bu tarihten önce piyasaya sunulmuş üretken sistemlerin işaretleme yükümlülüğü için Aralık 2026’ya kadar geçiş süresi tanındı. Ek III kapsamındaki bağımsız yüksek riskli sistemler 2 Aralık 2027’ye, ürünlere gömülü yüksek riskli sistemler 2 Ağustos 2028’e ertelendi.

Erteleme bir rahatlama gibi görünse de, uygunluk değerlendirmesinden geçecek bir sistemin dokümantasyonunu sıfırdan kurmak çoğu ekipte bir yılı rahatlıkla bulur. Takvimi "daha vakit var" diye değil, "planlı ilerlemek için yeterli vakit var" diye okumak daha doğru.

Yapay Zeka ve KVKK: Aynı Veri, İki Ayrı Rejim

Türk şirketlerinin sık karıştırdığı nokta, AI Act’e uyumun KVKK yükümlülüklerini ortadan kaldırmadığı. Yapay zeka ve KVKK ilişkisinde temel soru hâlâ aynı: Model eğitiminde ve çıkarımda kullanılan kişisel verinin hukuki dayanağı ne, aydınlatma yapıldı mı, veri yurt dışına aktarılıyor mu?

AI Act ise bu sorulara bir katman ekliyor: Eğitim verisinin temsil gücü, önyargı tespiti, insan gözetimi ve kayıtların saklanması. Pratikte iki rejim için ayrı ayrı belge setleri üretmek yerine, tek bir veri envanteri üzerinden hem KVKK hem AI Act gereksinimlerini eşleyen bir yapı kurmak hem zaman kazandırıyor hem de denetimde tutarlılık sağlıyor. Yurt dışı aktarım kurallarının 2024’te değiştiğini de unutmamak gerekir; AB’deki bir bulut bölgesine veri göndermek bile artık ayrı bir değerlendirme istiyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Türk şirketleri AI Act’ten etkilenir mi?

Evet, AB pazarına yapay zeka sistemi sunuyor ya da sistemlerinin çıktısı AB’de kullanılıyorsa etkilenir. Şirketin Türkiye’de kurulu olması tek başına kapsam dışı kalmak için yeterli değil. Yalnızca Türkiye’deki kullanıcılara hizmet veren bir sistem ise doğrudan kapsamda olmayabilir, ancak AB’li iş ortakları sözleşmeyle benzer şartlar isteyebilir.

Risk kategorileri nelerdir?

Yasa sistemleri kabul edilemez, yüksek, sınırlı ve minimal risk olarak dört gruba ayırır. Kabul edilemez risk taşıyanlar yasaktır, yüksek riskliler sıkı uyum yükümlülüklerine tabidir, sınırlı riskliler şeffaflık kurallarına uymalıdır. Genel amaçlı yapay zeka modelleri ayrıca düzenlenir.

Cezalar ne kadar?

Yasaklı uygulamalar için üst sınır 35 milyon avro veya küresel yıllık cironun yüzde 7’si; hangisi yüksekse. Diğer yükümlülüklerin ihlalinde bu sınır 15 milyon avro veya yüzde 3, yetkililere yanlış ya da yanıltıcı bilgi verilmesinde 7,5 milyon avro veya yüzde 1. KOBİ’ler için iki tutardan düşük olanı esas alınıyor.

Uyuma İlk 90 Günde Nereden Başlanmalı?

Yasanın tamamını bir anda ele almaya çalışan ekipler genellikle dokümantasyon yığını içinde kayboluyor. Daha işe yarayan sıra şu:

  1. Şirkette kullanılan ve geliştirilen tüm yapay zeka sistemlerinin envanterini çıkarın; satın alınan SaaS araçlarındaki yapay zeka özelliklerini de dahil edin.
  2. Her sistem için rolünüzü (sağlayıcı mı, uygulayıcı mı) ve risk kategorisini belirleyin; AB bağlantısını not edin.
  3. Yasak alana dokunan bir kullanım varsa hemen durdurun; yüksek riskli sistemler için 2027 hedefli bir yol haritası çizin.
  4. KVKK envanterinizle eşleştirin ve çalışanlar için yapay zeka okuryazarlığı eğitimini planlayın.

Bu çalışmada teknik tarafın, yani veri yönetişimi, kayıt tutma ve model izleme altyapısının, hukuki analiz kadar belirleyici olduğunu görüyoruz. 2006’dan bu yana bulut ve veri projeleri yürüten Global IT, Google Cloud üzerinde bu altyapıyı kurarken güvenlik ve veri yönetişimi tarafında destek sunuyor.